Bir teklifin aşırı düşük sayılıp sayılmayacağı tek bir karşılaştırmayla belirlenir: teklif, ihalede hesaplanan sınır değerin altındaysa aşırı düşük teklif değerlendirmesine girer. Yani “aşırı düşük hesaplama” aslında sınır değer hesaplamasıdır; sınır değer bulunduktan sonra her teklif bu tutarla karşılaştırılır.
Bu yazı, hangi tekliflerin sınır değerin altında kaldığını adım adım nasıl bulacağınızı ve sık karıştırılan iki “düşük teklif” kavramını anlatır. Sınır değerin altında kalan teklife sonrasında ne olduğu ise ayrı bir rehberde ele alınıyor.
Aşırı Düşük Teklif Hangi Karşılaştırmayla Belirlenir?
Karşılaştırma basittir: teklif tutarı < sınır değer ise teklif aşırı düşük teklif değerlendirmesine girer. Sınır değere eşit veya sınır değerin üstündeki teklifler bu değerlendirmeye girmez.
Zor olan karşılaştırma değil, sınır değerin kendisini doğru hesaplamaktır. Sınır değer her ihalede tekliflerden ve yaklaşık maliyetten yeniden hesaplanır; sabit bir oran değildir.
Bu işin hukuki dayanağı Kamu İhale Kanunu’nun 38. maddesidir. Madde, ihale komisyonunun teklifleri değerlendirdikten sonra diğer tekliflere veya idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre aşırı düşük olanları tespit edeceğini ve bunları reddetmeden önce teklif sahiplerinden yazılı açıklama isteyeceğini düzenler. Sınır değer ve sorgulama ölçütlerini belirleme yetkisini ise Kamu İhale Kurumu’na verir.
Hesaplama Dört Adımda Yapılır
- Verileri toplayın: yaklaşık maliyet, işin türüne göre katsayı (yapımda N, hizmette R) ve teklif açma tutanağındaki geçerli teklifler.
- Sınır değeri hesaplayın: yapım ve hizmet işlerinde formül farklıdır (aşağıdaki tablo).
- Teklifleri küçükten büyüğe sıralayın.
- Karşılaştırın: sınır değerin altında kalan her teklif aşırı düşük teklif değerlendirmesine girer; sınır değere eşit veya üstündeki ilk teklif öne çıkar.
Yapım ve Hizmet İşlerinde Hesap Farkı
İki iş türünde hesap adımları ayrıdır. Yapım işinin formülünü hizmet ihalesinde kullanmak, hangi tekliflerin sınır değerin altında kaldığını tamamen değiştirir.
| Yapım işleri | Hizmet alımları | |
|---|---|---|
| Ortalamaya giren teklif aralığı | Yaklaşık maliyetin %40’ı ile %120’si arası | Yaklaşık maliyetin %60’ı ile %100’ü arası |
| Ortalama | Geçerli tekliflerin ortalaması; ardından standart sapma ile ikinci ortalama | Geçerli teklifler ile yaklaşık maliyetin birlikte ortalaması |
| Katsayı | N | R |
| Sınır değer | C ve K değerleri, ikinci ortalama ve N ile | Ortalama × R |
| Alt sınır | Sonuç yaklaşık maliyetin %40’ından düşükse %40’a yükseltilir | Böyle bir alt sınır yok |
Formüllerin ayrıntısı için yapım ve hizmet rehberlerine bakabilirsiniz.
Çalışılmış Örnek: Hangi Teklifler Sınır Değerin Altında?
Yaklaşık maliyeti 10.000.000 TL, N katsayısı 1,00 olan bir yapım işinde sekiz teklif verilmiş olsun. Sınır değer hesaplama aracımızla elde edilen sonuç:
| Firma | Teklif (TL) | Hesaptaki durumu | Sınır değere göre |
|---|---|---|---|
| A | 3.800.000 | %40’ın altında, ortalamaya girmedi | Altında |
| B | 6.900.000 | Aralıkta, standart sapma adımında elendi | Altında |
| C | 7.200.000 | İkinci ortalamaya girdi | Altında |
| D | 7.900.000 | İkinci ortalamaya girdi | Üstünde — ilk teklif |
| E | 8.300.000 | İkinci ortalamaya girdi | Üstünde |
| F | 8.800.000 | İkinci ortalamaya girdi | Üstünde |
| G | 9.400.000 | Aralıkta, standart sapma adımında elendi | Üstünde |
| H | 12.600.000 | %120’nin üstünde, ortalamaya girmedi | Üstünde |
Ara değerler: birinci ortalama 8.083.333,33 TL, standart sapma 949.561,30 TL, ikinci ortalama 8.050.000 TL, C değeri 0,805, K değeri 0,736. Sınır değer 7.360.000 TL çıkar.
A, B ve C sınır değerin altında kalır ve aşırı düşük teklif değerlendirmesine girer. D, sınır değerin üstündeki ilk tekliftir.
Örnekten çıkan üç ders
- Ortalamaya girmemek, değerlendirme dışı kalmak demek değildir. A, yüzde 40’ın altında olduğu için ortalamaya alınmadı ama sınır değerle yine karşılaştırılır.
- Standart sapma adımında elenen teklif de sınır değerin altında kalabilir. B bu durumdadır.
- İkinci ortalamaya giren bir teklif de sınır değerin altında kalabilir. C hesaba katkı verdi ama sonuçta sınır değerin altındadır.
Sık Karıştırılan İki Kavram
Hesaplama araçlarında ve günlük dilde iki farklı şey “aşırı düşük” diye anılabiliyor:
- Aralık dışında kalan teklif: yapımda yaklaşık maliyetin %40’ının, hizmette %60’ının altındaki teklif. Bu teklif yalnızca ortalama hesabına alınmaz.
- Sınır değerin altındaki teklif: aşırı düşük teklif değerlendirmesinin konusu olan tekliftir.
Yapım işlerinde ilki ikincinin bir alt kümesidir: sınır değer yaklaşık maliyetin %40’ının altına inemediği için aralığın altında kalan her teklif sınır değerin de altında kalır. Tersi doğru değildir; örnekteki B ve C aralıkta olduğu hâlde sınır değerin altındadır.
Hizmet alımlarında böyle bir alt sınır olmadığı için bu ilişki her ihalede kendiliğinden kurulmaz. Her teklifi hesaplanan sınır değerle ayrıca karşılaştırın.
Hizmet İşinde Kısa Örnek
Yaklaşık maliyeti 5.000.000 TL, R katsayısı 0,80 olan bir hizmet alımında teklifler 2.800.000, 3.400.000, 3.900.000, 4.300.000 ve 5.400.000 TL olsun. Sınır değer 3.320.000 TL çıkar.
Yalnızca 2.800.000 TL’lik teklif sınır değerin altında kalır. 3.400.000 TL’lik teklif, sınır değerin üstündeki ilk tekliftir.
Hesabı Hızlı ve Hatasız Yapmak İçin
- Yaklaşık maliyeti ve katsayıyı ihale dokümanından alın; katsayı yanlışsa tüm sonuç kayar.
- Teklifleri elle yazmak yerine teklif açma tutanağını yapım işi sınır değer hesaplama aracına veya hizmet alımı aracına yükleyin.
- Hesaba yalnızca ilk oturumda teklif mektubu ve geçici teminatı usulüne uygun bulunan teklifleri alın; diğerlerini araçta satır başındaki düğmeyle hesap dışında bırakabilirsiniz.
Araç sonucu sıralı listede gösterir ve sınır değerin üstündeki ilk teklifi işaretler; bu satırın üstünde kalan teklifler sınır değerin altındadır.
Hesaplama sonucu bilgi amaçlıdır. Hangi teklif için açıklama isteneceğine ve tekliflerin nasıl değerlendirileceğine ihale dokümanı ve ihale komisyonu karar verir.